Raport PEN International „PUNKTY ZWROTNE. Ochrona wolności twórczej w Polsce”
„Punkty zwrotne” to ważny dokument opisujący naciski, jakich polscy pisarze, dziennikarze i działacze kultury doświadczali przez ostatnią dekadę, a zarazem wskazujący czynniki sprzyjające zmianom. Dokument nie tylko wskazuje, w jaki sposób ograniczano wolności, ale podkreśla także odwagę i wytrwałość osób broniących głosów niezależnych. Te ustalenia są niezbędne, aby rzeczywiście wprowadzić zmiany i zabezpieczyć wolność wypowiedzi na przyszłość. Burhan Sonmez, prezes PEN International
PEN International opublikował nowy raport pt. „Punkty zwrotne: ochrona wolności twórczej w Polsce”, dokumentujący wyzwania dla wolności wypowiedzi i praw kulturowych w latach 2015–2025 i podkreślający odporność pisarzy, dziennikarzy i społeczeństwa obywatelskiego wobec rosnącej presji politycznej oraz zawierający zalecenia na przyszłość.
[ENGLISH VERSION BELLOW]
Najważniejsze wnioski
W latach 2015–2023, pod rządami Prawa i Sprawiedliwości (PiS), w Polsce znacznie spadły gwarancje wartości demokratycznych. Osłabiona została niezależność sądownictwa, media publiczne przekształcono w narzędzia propagandy rządowej, stopniowo uciszano też głosy sprzeciwu. Gwarantowana konstytucyjnie wolność słowa poddawana była ciągłej presji. Pisarze, dziennikarze i artyści spotykali się z przejawami prześladowania, w tym z pozwami SLAPP, nadużyciami w Internecie i kampaniami oszczerstw. Celem ataków stały się zwłaszcza grupy marginalizowane.
Szczególnie widoczne były naruszenia prawa do swobody wypowiedzi literackich. Pisarzy, którzy sprzeciwiali się oficjalnej narracji rządowej, pozbawiano finansowania, cenzurowano lub wytaczano przeciwko nim kampanie nienawiści. Środowisko literackie uległo polaryzacji: konserwatywni wydawcy i media promowali tematy patriotyczno-katolickie, podczas gdy postępowi pisarze poruszający kwestie praw kobiet, osób LGBTIQ lub migracji pozbawiani byli wsparcia państwowego. Jak zauważył Adam Szostkiewicz, członek polskiego PEN Clubu i dziennikarz: „Środowisko literackie jest bardzo zróżnicowane, ale dialog, który kiedyś łączył różne wrażliwości, prawie całkowicie zniknął”. Finansowanie kultury i instytucje publiczne były wykorzystywane do pogłębiania podziałów społecznych, przyczyniając się do autocenzury, szczególnie w środowiskach zależnych od dotacji państwowych lub narażonych na represje.
Kolejnym ważnym polem zmagania były media publiczne. Całkowicie przejęte przez rząd PiS, stały się one narzędziem dezinformacji i kampanii oszczerstw wymierzonych w krytyków rządu, uchodźców i społeczności LGBTIQ. Równoległe próby „repolonizacji” prywatnych mediów – w tym przejęcie Polska Press przez państwową spółkę PKN Orlen w 2020 r. – stały się kolejnym ciosem w pluralizm opinii. Chociaż zmiany po wyborach w 2023 r. położyły kres państwowym kampaniom nienawiści, media publiczne pozostają upolitycznione i pilnie potrzebują zmian strukturalnych. Międzynarodowe rankingi odzwierciedlają tę trajektorię: Polska spadła w światowym indeksie wolności prasy z 18. miejsca w 2015 r. na 66. miejsce w 2023 r., a następnie awansowała na 31. miejsce w 2025 r. – co daje nikłą nadzieję na poprawę sytuacji.
Wygrana koalicji prodemokratycznej w wyborach parlamentarnych 2023 r. wzbudziła nadzieje na zmiany. Jednak wiele represyjnych przepisów i struktur pozostało w mocy, w tym przepisy dotyczące zniesławienia prezydenta i obrazy uczuć religijnych. Ochrona przed SLAPP-ami jest nadal niewystarczająca, a nękanie pisarzy – zwłaszcza kobiet, osób queer i mniejszości – w Internecie trwa nadal. W czerwcu 2025 r. wybór prezydenta Karola Nawrockiego, którego poglądy różnią się od tych prezentowanych przez obecną większość rządową, wprowadził dalszą niepewność, jako że prezydenckie prawo weta może utrudniać niezbędne reformy.
Pomimo tego niesprzyjającego klimatu, sprzeciw wobec ograniczenia wolności wypowiedzi nie zniknął. Pisarze, dziennikarze i działacze kultury nadal animują krytyczną debatę publiczną. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego aktywnie bronią pluralizmu i prawa do wolności wypowiedzi. Polska znajduje się więc w krytycznym punkcie, w którym ochronie wolności artystycznej musi towarzyszyć nie tylko reforma prawna, ale także transformacja kulturowa, sprzyjająca inkluzywności, równości i pluralizmowi.
Zalecenia
Raport „Punkty zwrotne: ochrona wolności twórczej w Polsce” opiera się na wywiadach z pisarzami, dziennikarzami, działaczami kultury i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego z całej Polski, a także na analizie mediów, ram prawnych i decyzji dotyczących finansowania publicznego w ostatnich dziesięciu latach. Raport zawiera zalecenia zarówno dla polskich władz, jak i instytucji międzynarodowych. Do najpilniejszych kwestii należą:
- wprowadzenie zabezpieczeń przed nadużyciami procesowymi i dekryminalizacja zniesławienia;
- reforma mediów publicznych w celu zagwarantowania ich niezależności i pluralizmu;
- zapewnienie przejrzystego i sprawiedliwego zarządzania instytucjami kultury;
- zapewnienie długoterminowego, apolitycznego wsparcia dla pisarzy;
- ochrona dziennikarzy i autorów przed nękaniem i zastraszaniem; oraz
- tworzenie integracyjnej polityki kulturalnej, która daje głos społecznościom niedostatecznie reprezentowanym.
Także międzynarodowe organizacje, w tym Unia Europejska i Rada Europy, mają do odegrania rolę w monitorowaniu zmian w Polsce, wspieraniu niezależnych i marginalizowanych podmiotów kultury oraz zagwarantowaniu, że wolność artystyczną uważa się za kluczowy wskaźnik zdrowia demokracji.
W tym punkcie krytycznym nieugięta postawa polskich pisarzy, artystów i społeczeństwa obywatelskiego musi iść w parze z konkretnymi reformami. Trwałość pluralizmu, niezależności i różnorodności w życiu kulturalnym Polski zależy od silnych gwarancji prawnych, odpowiedzialnych instytucji i jednoznacznego zaangażowania na rzecz praw człowieka.
PEN International wzywa polskie władze do wykorzystania tej wyjątkowej okazji do przywrócenia zaufania i ochrony wolności twórczej – nie traktując tych działań jako wyboru politycznego, ale jako obowiązku wynikającego z prawa międzynarodowego i jako podstawy społeczeństwa opartego na wolnościach obywatelskich.
Uwaga dla dziennikarzy:
- W celu uzyskania dalszych informacji prosimy o kontakt z Aurélią Dondo, dyrektorką regionu Europy i Azji Środkowej w PEN International.
W przypadku pytań mediów prosimy o kontakt z Sabriną Tucci, szefową ds. komunikacji i kampanii w PEN International.
“Critical Junctures is a vital record of the pressures facing Poland’s writers, journalists, and cultural actors over the past decade while identifying catalysts for change. It shows not only how freedoms have been curtailed, but also the courage and resilience of those defending independent voices. We need its findings to guide real reform and safeguard expression for the future.” Burhan Sonmez, PEN International President
28 October 2025: Today PEN International publishes its new report, Critical Junctures: Safeguarding the Freedom to Create in Poland, documenting the challenges to freedom of expression and cultural rights in the country between 2015 and 2025 while recognising the resilience of writers, journalists and civil society under mounting political pressure, and offering clear recommendations for reform.
Key findings
Between 2015 and 2023, under The Law and Justice Party (PiS), Poland saw a sharp decline in democratic safeguards. Judicial independence was weakened, public media were turned into government propaganda tools, and dissenting voices were incrementally silenced. Freedom of expression, though constitutionally guaranteed, came under constant pressure. Writers, journalists, and artists faced harassment, including SLAPP lawsuits, online abuse, and smear campaigns. Particularly harsh repression was aimed at marginalised groups.
Violations targeting literary expression were acutely visible. Writers who resisted government narratives were denied funding, censored, or subjected to hate campaigns. The literary community became polarised: conservative publishers and outlets promoted patriotic-Catholic themes, while progressive writers addressing women’s rights, LGBTIQ issues, or migration found themselves sidelined from state support. As Polish PEN member and author Adam Szostkiewicz observed: “The literary community is very diverse, yet the kind of dialogue that used to bridge different sensibilities has almost entirely disappeared.” Cultural funding and public institutions were used to deepen societal divides, contributing to self-censorship, particularly in environments dependent on state resources or vulnerable to reprisals.
Public service media were another major battleground. Fully captured under PiS rule, they became vehicles of disinformation and smear campaigns targeting government critics, refugees, and LGBTIQ communities. Parallel attempts to “repolonise” private media ownership – including the takeover of Polska Press by state-owned PKN Orlen in 2020 – further eroded pluralism. While reforms after 2023 ended state-led hate campaigns, public media remain politicised and in urgent need of structural change. International rankings reflect this contested trajectory: Poland fell in the World Press Freedom Index from 18th in 2015 to 66th in 2023, rising to 31st in 2025 – signalling fragile hope for improvement.
The election of a pro-democratic coalition in 2023 raised expectations for reform. Yet many repressive laws and structures remain, including criminal defamation provisions for insulting the President, and offending religious feelings. Protections against SLAPPs are still inadequate, and online harassment of writers – particularly women, queer, and minority voices – continues. The election in June 2025 of President Karol Nawrocki, who holds views that differ from the current government majority, introduces further uncertainty, as presidential vetoes could obstruct essential reforms.
Despite this hostile climate, dissent has never disappeared. Writers, journalists, and cultural actors continue to create debate and criticise. Civil society organisations remain active in defending pluralism and the right to free expression. This leaves Poland at a critical juncture, where the protection of artistic freedom must be accompanied not only by legal reform but by a cultural transformation that fosters inclusivity, equity, and pluralism.
Recommendations
Critical Junctures: Safeguarding the Freedom to Create in Poland is based on interviews with writers, journalists, cultural actors, and civil society organisations across Poland, as well as analysis of media coverage, legal frameworks, and public funding decisions over the past decade. It offers clear recommendations to both Polish authorities and international institutions. Among the most urgent are:
- introducing safeguards against abusive litigation and decriminalising defamation;
- reforming public media to guarantee independence and pluralism;
- ensuring transparent and fair governance of cultural institutions;
- establishing long-term, non-political support for writers;
- protecting journalists and authors from harassment and intimidation; and
- creating inclusive cultural policies that give voice to underrepresented communities.
International bodies, including the European Union and the Council of Europe, also have a role to play in monitoring Poland’s progress, supporting independent and marginalised cultural actors, and ensuring that artistic freedom is recognised as a key indicator of democratic health.
At this critical juncture, the resilience of Poland’s writers, artists, and civil society must be matched by concrete reforms. The survival of pluralism, independence, and diversity within Poland’s cultural life depends on strong legal safeguards, accountable institutions, and an unequivocal commitment to human rights.
PEN International calls upon the Polish authorities to seize this unique opportunity to restore trust and to protect the freedom to create – not as a matter of political choice, but as an obligation under international law and as the foundation of a society truly based on fundamental freedoms.
Note to editors:
- For further information contact Aurélia Dondo, Head of Europe and Central Asia Region at PEN International
- For media queries, please contact Sabrina Tucci, Communications and Campaigns Manager at PEN International